تبلیغات
DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> گرافیک/ تصویر سازی/ ارم /لگو//کتاب //محصولات اموزشی گرافیک/ تصویر سازی/ ارم /لگو//کتاب //محصولات اموزشی - طراحی فرش

این متن کامل کتاب پربن لیبترا میباشد که به صورت کامل در اختیار کاربران قرار داده شده است

نشر این مطلب تنها با اجازه كتبی مترجم و ذكر منبع مجاز است.

فهرست عناوین

  مقدمه ی مترجم
 فصل اول : ویژگی های كلی فرش شرقی و حدود جغرافیایی

 فصل دوم : پنج گروه اصلی فرش های شرقی

 فصل سوم : سبك های تولید فرش دستباف در ایران

 فصل چهارم : سبك های تولید فرش تركمن ، افغان و بلوچ

                      سبك های تولید فرش تركمن

                      سبك های تولید فرش افغان

                      سبك های تولید فرش بلوچی

 فصل پنجم : سبك های تولید فرش در قفقاز

 فصل ششم : سبك های تولید فرش در آناتولی

 فصل هفتم : قالی های هندی

 فصل هشتم : قالی های پاكستانی

 فصل نهم :سبك های تولید فرش در چین

  فصل دهم : معیار های ارزیابی فرش

  فصل یازدهم : معرفی عمده ترین مناطق قالیبافی در كشور های شرقی

مقدمه ی مترجم

مدت های مدیدی به دنبال كتابی بودم كه بتواند ساختار ، ویژگی ها و خصوصیات فرش های شرقی را تشریح نماید تا ضمن رفع نیاز های دانشجویان گرامی فرش سایر دوستداران فرش دستباف نیز بتوانند  به راحتی به اطلاعات  مورد نیاز  دست یابند.اكنون بسیار خوشحالم كه خداوند این توفیق را عنایت نمود كه با ترجمه ی كتاب فرش های شرقی به این مهم كمكی هرچند مختصر بنمایم.كتاب مذكور دارای چند ویژگی مهم می باشد كه ذكر آنها ضروری به نظر می رسد.اولا كتاب به زبان بسیار ساده ، روان و در عین حال مختصر و مفید نوشته شده است.ثانیا یكی از كتاب هایی است كه فارغ از هر گونه تعصب و با اتكا به واقعیت های فرشبافی به نگارش درآمده و جایگاه فرش ایران را بدرستی ترسیم نموده است.ثالثا با ارائه ی نمونه هایی از فرش های مناطق مختلف شرق در معرفی چهره ی فرش های شرقی موفق بوده است، كه به لحاظ نیاز تلاش گردید توضیحات تكمیلی در پاورقی به خوانندگان ارجمند ارائه گردد.از عموم خوانندگان به ویژه محققین و دانشجویان عزیز خواهشمندم نظریات اصلاحی خود را از این جانب دریغ نفرمایند. این كتاب را به یار همیشه همراهم همسر عزیزم ، فرزندان گرامی ام ، کارشناسان فرش جهاد کشاورزی به خصوص جناب آقای مقدم و دانشجویان رشته ی فرش به ویژه دانشگاه آزاد اسلامی واحد طبس و همه ی بافندگان فرش تقدیم می كنم.

باتشكر

عبد الله احراری

 

 

 فصل اول : ویژگی های كلی فرش شرقی و حدود جغرافیایی

فرش شرقی معمولا  به قالی هایی گفته می شود كه در شرق تهیه و با دست بافته می شود و در مناطق زیادی این كار انجام میگردد.این مناطق از جنوب شرقی اروپا شروع و تركیه، شمال آفریقا، كشور های آسیای میانه، ایران، افغانستان، بلوچستان، تركمنستان، هندوستان و چین را در بر میگیرد.

معمولا به سختی میتوان محل دقیق بافت و حتی قدمت یك فرش را تشخیص داد زیرا اقوام مختلف همواره از مكانی به مكان دیگری كوچ كرده و طرح های همدیگر را مورد استفاده قرار داده اند .از اواخر قرن نوزدهم فرش هایی به سفارش غربیها تهیه شده است كه از محل اصلی بافت آنها بسیار دور بوده است.تعداد كثیری از بافندگان قدیمی كار بافندگی فرش را رها كرده و یا اینكه هنوز كالاهای آنها در فروشگاه های قدیمی كه روزی شهرت خاصی داشته اند خریداری میشود.از طرف دیگر از زمان جنگ جهانی دوم مراكز دیگری به وجود آمده است كه اغلبشان الگو های قدیمی همسایگان را مورد استفاده قرار داده اند.فرش های خاور میانه یا فرش های شرقی به فرش های اصیل معروفند زیرا دستبافته ای است كه طرح آن نشانگر فرهنگ و طبیعت مردمان است.

از آنجا كه فرش های شرقی فقط یك كالای مصرفی نیستند بلكه اكثر اوقات یك هنر والای حیرت انگیز در نقوش طرحها رنگها و تصورات آنها دیده میشود باید آنها را تحسین كرد.

بنا بر این جای تعجب نیست كه مشاهده میشود صنعت فرش ماشینی اقدام به كپی برداری از این طرح ها مینماید.

تاریخ

هیچ كس نمینواند بگوید كه اولین فرش كجا و كی بافته شده است ولی ظاهرا عشایر اسیای میانه اولین كسانی بوده اند كه فرش را بافتند چون آنها لوازم مربوطه یعنی پشم و انگیزه مورد نیاز برای فرش بافی را بیشتر داشته اند.

اولین كفپوش مورد استفاده ممكن است پوست بوده باشد كه از سرما ، رطوبت و نم   جلوگیری میكند زیرا عشایر زمستان ها را در مناطق بسیار سرد سپری می كنند.  احتمالا پوست آهو خود علیرغم كوچكی اش الگویی برای فرش های شرقی بوده است.از آنجا كه مواد اولیه فرش از بین رفتنی است عمر مشخصی برای هر فرش وجود ندارد. ولی در كتب  هنری دیده میشود كه ثابت مینماید فرش در همان اوایل تمدن انسانها وجود داشته است.اولین گروه بزرگ پارچه های پرزدار از زمین های مدفون مصر بدست آمده كه این پارچه های پرزدار را عمدتا برای رو تختی تزیین و اینگونه موارد استفاده میشد تا گرما پار چه های پرز دار گاه ابریشمی و گاه پشمی است و بطور مشخص از فرش دستباف جدا میباشد.

  در موزه های مهم جهان نمونه هایی از پارچه های قدیمی مصری و یا قبایل قبطی یافت می شود كه تاریخ آنها را به قرون پنجم تا دهم قبل از میلاد مسیح تخمین میزنند.با اینكه كشورهای قدیمی زیادی به بافتن پارچه های ظریف و خوب و ابریشمی معروف می باشند ولی دقیقا معلوم نیست كه آنها چطور بافته و یا دقیقا این پارچه ها چه طرحی داشته اند.

کشف در خور توجه چند سال پیش سبب شد  بارقه ای بر فرش های بافته شده اولیه افكنده شود.در كندوكاو های دره التائی در جنوب سیبری در سال 1947 توسط آقای پروفسور رودنكو باستانشناس روسی فرش نسبتا سالمی پیدا شد كه متعلق به یكی از سرداران یا شاهزادگان التائی بود كه در قرن پنجم از میلاد مسیح می زیسته است.این فرش از پشم بوده كه ماده ای از بین رفتنی است ولی ویژگی های آن محل باعث حفظ این فرش شده است به نظر میرسد دزدان نبش قبر كرده و و اشیای قیمتی آنرا ربوده اند ولی به فرش و برخی از اشیای دیگر درون گور علاقه ای نشان نداده اند.بعد ها آب از طریق راه باریكه ای كه بر اثر نبش قبر درست شده بود راه پیدا كرده و طبعا یخ زده است و دقیقا همین اتفاق باعث شده است كه ما فرشی یخ زده را مالك شویم كه تمام گلها و نقش های آن به زیبایی اولیه اش باقی مانده است.

 شكل شماره ی 2

نقش مایه دوره ی آشوری(قرن پنجم ق م)

شكل شماره 3    

جزییات فرش

این فرش معروف با قالی التائی یا قالی پازیریك در ابعاد 210*183 سانتی متر بوده و در موزه آرمیتاژ لنینگراد نگهداری میشود.طرحش مركزیت هندسی داردكه با مربع های كوچكی پر شده و دارای چند حاشیه اصلی است كه یكی از حواشی نقش آهو داشته و در مهمترین حاشیه ی آن جنگجویان سوار بر اسب دیده می شود.این فرش نموداری روشن از قدرت استعداد و سلیقه ی بافنده ها ی بیش از 2500 سال پیش می باشد.

      فرش دستباف خیلی دیر به اروپا رسید و تا قرن شانزدهم و هفدهم میلادی كف اتاق ها از یك نوع جاجیم فرش می شد كه هم برای گرما و هم برای تزیین مورد استفاده قرار می گرفت.پتو های پشمی با منجق تزیین می شد و اگر درآمد بیشتری داشتند پوست گوسفند را با منجق تزیین می كردند.

اولین گروهی كه اقدام به واردات فرش كردند ایتالیایی ها بودند كه با تركیه داد و ستد داشتند.چنین فرش هایی بسیار نفیس و گران بود.در اواسط قرن چهاردهم نیكولوس دی بناكوسی تصویر دختری باكره را روی فرش به عنوان تزیین با تعدادی از حیوانات انداخت .

طرح این فرش كه در گالری ملی لندن است خیلی شبیه به فرش اواسط قرن پانزدهم میلادی است كه در استكهلم می باشد.در اواخر قرون چهاردهم و پانزدهم میلادی انواع فرش های تركی و احتمالا قفقازی به اروپا وارد شد كه تصویر اینگونه فرش ها را میتوان در آثار تعداد زیادی از نقاشان اروپایی دید.

مجموعه این فرش ها روی پله هایی پهن شده اند كه به تخت سلتطنتی ای منتهی میشود كه دختر باكره ای روی آن نشسته(ممكن است منظور از باكره حضرت مریم باشد)و چون پشت تخت شاهی از منجق های خیلی گران آن زمان تزیین شده  به نظر می رسد كه ارزش فرش هم گران بوده است.فرش هایی با نقوش عامی برای تزیین از دیوار و پنجره آویز می گردید، كه اغلب به عنوان تصاویر ظاهر می شد.

عكس های روی فرش بدین صورت است كه  فاعل عكس سر پا ایستاده و یك دستش روی میز است كه آن میز با فرشی زیبا پوشانده شده است.این جریان تا قرن هجدهم ادامه داشته و ظاهرا یك نوع استفاده معمول و جالب در آن روزگار بوده است.تجار ایتالیایی با اروپای شمالی داد و ستد می كردند و به آنها ابریشم های مرغوب و ظریف می فروختند البته فرش هم معامله میكردند.در نقاشی های اولیه فلمیش با دقت خاصی این نقوش نقاشی گردیده اندفلمینگ تعدادی از آنها را به نقاشی های خود اضافه كرد.هنری هشتم  وكاردینال وسلی جزو اولین كسانی بودند كه در انگلستان تعداد زیادی فرش از ونیز خریداری كرده بودند. این فرش ها در تصاویر هنری هشتم و اطرافیانش چند مرتبه دیده شده است.در آثار نقاشی هولباین تعداد زیادی از نقوش فرش های تركیه دیده میشود.ایران یكی از فرش ها را می بافت.در دوران حكومت صفویه نقاشی، سفال، پارچه، قالیبافی به اوج خود رسید.تمامی هنر های ایران در این دوره در زیبایی و طرح وشكل و ظرافت بسیار شبیه به هم هستند.تمام این زیباییها در فرش های قرون شانزدهم و هفدهم میلادی ایرانی دیده می شود كه در حال حاضر در موزه های مختلف اروپا آمریكا نگهداری می گردد.(فرش های مشهور دوره ی صفوی)

یكی از فرش های معروف دوره ی صفوی فرش اردبیل است كه برای مسجد اردبیل بافته شده و گفته میشود كه عالی ترین نمونه ی فرش ایران است این فرش در سال 946 هجری قمری بافته شده ابعاد ان534 *1153سانتی متر و دارای سی و سه میلیون گره (رجشمار 48)و فعلا در موزه ویكتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود.رنگ غالب آن آبی و دارای ترنج زیبایی در وسط می باشد كه این ترنج به وسیله شانزده شمسه احاطه شده است.در گوشه میانكار فرش چهار لچك قرار گرفته است كه فرم لچك یك چهارم لچك ترنج میانی است.در میانكار فرش  نوشته ای به شرح زیر مشاهده می گردد.

لنگه ی دیگر فرش اردبیل كه قبلا در موزه ی ویكتوریا و آلبرت نگهداری می گردید كه اكنون در موزه هنر های ملی لس آنجلس آمریكا نگهداری می شود.البته این فرش سالم نمی باشد زیرا بخش هایی از آن برای تعمیر لنگه ی دیگر آن در لندن مورد استفاده قرار گرفته است.(اواخر قرن نوزدهم)

در موزه های هنرهای اتریش در وین فرش شكارگاهی با پرزهای ابریشمی در ابعادآن 310*693سانتی متر مربوط به دوره ی صفویه نگهداری میگردد كه گفته می شود این فرش از طرف پتر كبیر به امپراطور لیوپولد اول در وین هدیه شده است.

یكی دیگر از فرش های معروف دوره ی صفویه فرش معروف به فرش تاجگذاری است كه در كپنهاگ در قصر روزنبرگ نگهداری میگردد.این فرش را یك كمپانی جهانی به همسر فردریك سوم در سال 1666 میلادی هدیه نمود.فرش بافت آن با  ابریشم و زمینه ی آن با نخ های طلایی است.این فرش در تاجگذاری فردریك چهارم در سال1699 و همچنین تاجگذاری های شاهان بعدی مود استفاده قرار گرفت.گروهی از فرش های دوره ی صفوی به فرش های لهستانی مشهورند و این در حالی است كه این فرش ها هیچ وابستگی به لهستان ندارد.گویند كه فرش های ایرانی برای مشتریان لهستانی در كاشان بافته میشد بدین صورت كه در سال 1601 میلادی یكی از پادشاهان لهستان به نام سیگیموند سوم فردی آمریكایی را به كاشان فرستاد تا آن تاجر بر روند تولید آن فرش ها نظارت داشته باشد.تعدادی از اینگونه فرش ها در خانواده های اشرافی لهستان مورد استفاده قرار گرفت و به لحاظ وجود چنین فرش های گرانبهایی اینگونه قالی ها به فرش لهستانی معروف شده اند.

    بهر حال بیشتر فرش هایی كه به خانه های اشراف لهستان راه می یافت هدایایی از طرف شاهان ایرانی بوده است و سرانجام در اواخر همین قرن گذشته بود كه به خاطر نمایشگاه 1873 میلادی در ونیز با عنوان ارتباطات با شرق بود كه این فرش ها و قالی های شرقی ارزش والایی پیدا كردند.این اتفاق باعث شده افراد بیشتری به فرش های شرقی علاقه مند گردند.فرش های زیادی به طرق مختلف در جاهای مختلف دنیا بافته میشود ولی هیچ یك از آنها جای فرش دستباف را نخواهد گرفت.

 فصل دوم:وضغیت فعلی فرش های شرقی      الف)پنج گروه اصلی

برخی از افراد فرش را با توجه به نقوشی كه دارد به گروه های مختلفی از جمله ترنجی، شكارگاهی،  گلدانی، هندسی، محرابی و ... طبقه بندی مینمایند.گروهی دیگر فرش را بر مبنای بافنده های آن طبقه بندی می كنند بر این اساس فرش بافی به گروه هایی همچون عشایری روستایی شهری و ... تقسیم می گردد.یكی از بهترین راه های طبقه بندی فرش رده بندی آن بر اساس محل تولیدش است لذا فرش های شرقی به پنج گروه اصلی زیر تقسیم می شوند:

1-          فرش ایرانی به عنوان بهترین و بزرگ ترین گروه

 گروه تركمن شامل فرش های تركمن ، افغان و بلوچی است كه در آسیای مركزی بافته میشود.

           گروه قفقازی كه دارای اشكال هندسی است.

           گروه فرش های تركیه كه تعدادشان بسیار كم است.

           گروه های هندی، پاكستانی و چینی

ب:پشم پنبه و ابریشم

در تاریخ  این سوال كه چرا فرش دستباف محل زندگی اش را در شرق یافت، وجود دارد یكی از این دلایل آن است كه تركیه و ایران را رشته كوه هایی احاطه كرده اند كه چرا گاه گوسفندان بوده و پشم آنها بهترین منبع برای فرش بافی است.ایران، هندوستان و پاكستان از تولید كنندگان عمده ی پنبه میباشند، چین بزرگترین تولید كننده ی ابریشم است.تار و پود فرش های عشایری عمدتا از پشم است نخهای تار به صورت افقی قرار می گیرند، فرش های صددرصد پشمی ممكن است برآمدگی یا فرو رفتگی پیدا كند.برای بافت فرش پشم بهترین ماده ی اولیه است كه البته دارای انواع مختلفی است.آب و هوا از جمله عواملی است كه بر كیفیت پشم تاثیر می گذارد.همچنین قسمت های مختلف بدن گوسفند دارای پشم یكسانی نمیباشد مثلا قسمت شانه ی گوسفند دارای پشم بهتری است.پشم گوسفند در سن 8 تا14 ماهگی كیفیت بهتری نسبت به پشم گوسفندان مسن دارد.پشم بعد از چیده شدن بلافاصله شسته شده و ریسیده می شودكه بسیاری از افراد به خاطر كیفیت بهتر آن ترجیح می دهند كه پشم با دست چیده شود.مقدار تاب پشم بستگی به استفاده آن داشته و اگر به عنوان پرزاستفاده شود تابش كم خواهد بود تا رنگ را بهتر جذب نماید.

رنگرزی مواد اولیه فرش

پرز در آب حدود نیم ساعت مورد شستشو قرار می گیرد اگر پشم خیلی چرب یا روغنی باشد كمی صابون و3 درصد سودا به آن اضافه، سپس نخ به مدت نیم ساعت با زاج سفید دندانه داده می شودبعد آن را در رنگی كه مورد نظر است ساعت ها و در موارد روزها میخوابانند و بعد آنها را در مقابل آفتاب خشك می كنند.چادرنشینان كه وسیله و ابزار مناسب ندارند همواره مقدار كمی از پرز را رنگ می كنند. برای همین یكنواخت بودن پرز ها برای آنها مشكل است.ضمنا چون پشم از گوسفندان مختلف است همواره اختلاف میان رنگ ها وجود دارد.اكنون این اختلاف رنگ در فرش های عشایری ارزش پیدا كرده است.مهارت در رنگرزی مواد اولیه ی فرش یكی از شروط تولید فرش مرغوب است.

صنعتگران قدیم مهارت خوبی در تركیب رنگها داشته اند، آنها از ریشه ساقه و برگ و گل های گیاهان مختلف جهت تهیه ی رنگ های متنوع استفاده نموده اند.رنگ قرمز اكثر فرش ها از ریشه ی گیاه روناس كه بوته ای با 3 تا 6 سال عمر است بدست می آید. قرمز جگری از قرمز دانه كه لاك حشره ای است تهیه و برای رنگ زرد از روشهای متنوعی همچون گل اسپرك، برگ مو و زعفران استفاده میكردند.رنگ آبی از گیاه نیل كه در هند شرقی میروید تهیه میگردد و برای آماده سازی انواع سبزها از نیل و اسپرك كمك می گیرند.رنگ های قهوه ای و خاكستری  از مواد طبیعی مانند پوست گردو و بلوط استفاده میشود.

شكل شماره 4

گیاه روناس(ریشه و ساقه)

 

شكل شماره ی 5

ساقه ی گیاه اسپرك

شكل شماره ی 6

زعفران و گیاه ایندیگو

 

رنگ سیاه را میتوان از میوه ی بلوط آماده نمود، ولی در قالیبافی مصرف عمده ای ندارد زیرا با افزایش مصرف اكسید آهن در رنگرزی از عمر مفید پشم كاسته میشود، به همین خاطر مناطقی از طرح های فرش های قدیمی كه دارای رنگ سیاه بوده زودتر از بین رفته است.

ویلیام هنری پركین شیمیدان انگلیسی در سال 1856 موفق به ساخت اولین ماده رنگزای شیمیایی گردید، از آنزمان ساخت مواد رنگزا توسعه ی بیشتری پیدا كرد و به سرعت به بازارهای شرقی راه یافت.مردم كشور های شرقی به علت ارزانی ، سرعت زیاد و آسانی كار با مواد رنگزای شیمیایی از این رنگها استقبال كردند. به علت عدم ثبات مناسب مواد رنگزای شیمیایی برای كاربرد در مواد اولیه ی فرش، در خرید فرشهای ایرانی مردم كشور های غربی دقت بیشتری می نمودندبه همین علت در سال 1903 دولت ایران وارادات مواد رنگزاهای شیمیایی را قطع و استفاده از آنها را جهت رنگرزی خامه قالی ممنوع و جرایمی نیز برای مصرف كنندگان آن در نظر گرفته شد.با اقدام اخیر دولت  ایران  مجددا رنگرزی طبیعی احیا و از سال 1903تا جنگ جهانی اول مواد رنگزای شیمیایی در رنگرزی مورد استفاده قرار نگرفت و البته این مواد رنگزا در كشور های همسایه مورد قبول واقع شد .با وجود این ساخت و عرضه ی مواد رنگزای شیمیایی تحول عمده ای ذاشته است و همان طور كه گفته شد این رنگ ها سرعت عمل رنگرزی را افزایش داده و دارای شفافیت خاصی هستند.

به نظر شرقی ها هر رنگی معنی خاصی دارد و از آنجایی كه عبای حضرت محمد (ص)سبزبوده است ، مقدس شمرده می شود. هیچ مسلمان واقعی از آن به عنوان رنگ اصلی استفاده نخواهد كرد.هندی ها و چینی ها رنگ سفید را نشانگر قدرت توانایی و قرمز نماد دارایی،ثروت و خوشی است.در چین رنگ زرد خاص لباس امپراطور ها بوده و برای مسلمان ها نشانگر بخشش و فداكاری می باشد.مجموعا شرقی ها مهارت خاصی در تلفیق رنگ ها دارند و این امر سینه به سینه انتقال یافته و دنیایی از راز و رمز ها را با خود به همراه دارد.

دستگاه بافندگی فرش                                                                     

فرش دستباف عمدتا در شرق تولید می شود و صرف نظر از سلیقه های متنوع تقریبا از تكنیك بافت یكسانی برخوردار است.لازم است قبل از هر مطلبی در رابطه با دستگاه قالیبافی ای صحبت كنیم كه چادرنشینان از آن استفاده می كنند.این دار از نوع افقی بوده و به وسیله ی میخ بر روی زمین محكم بسته می شود.به لحاظ آنكه چادرنشینان مرتبا در حال حركت می باشند این دستگاه برای آنها مناسب می باشد زیرا می توانند انرا به راحتی به مكان دیگری منتقل نمایند و دقیقا به همین دلیل فرش های تولیدی بافندگان عشایری در ابعاد كوچك می باشند.

در كارگاه های قالیبافی شهری و روستایی كه به تولید قالیهای سفارشی مشغول می باشند از دستگاه قالیبافی عمودی استفاده میكنند كه دارای دو ستون عمودی است كه به وسیله چوب باریكتری به هم متصل شده و یك قاب محكم و همیشگی را تشكیل می دهد.تیرك های افقی قابل تغییر و جابه جایی هستند كه بافنده میتواند آن را راحت تر ببافد.چنانچه دستگاه قالیبافی بگونه ای باشد كه مقدار قالی بافته شده پیچیده نشود برای بافنده فرش بافت قسمت های میانی و بالای قالی مشكل خواهد بود برای حل این مشكل بافندگان فرش به روش های مختلفی همچون انتقال مقدار بافته شده به دور تیرك پایینی و بالاخره دوخت دو لبه ی فرش متوسل می گردند.

شكل شماره ی 7

ابزارهای بافندگی

 

شكل شماره ی 8

دار

بافت فرش

در ابتدا و انتهای فرش مقدار ی از بافت به صورت گلیم بافی انجام می گیرد و پس از آنكه گلیم بافی اولیه فرش بافته شد، بافنده شروع به بافت گره ها می نماید.غالبا پرز های پشمی به صورت دوكی شكل بسته به نوع رنگ مورد نیاز از بالا آویزان بوده به طوریكه دست بافنده به این دوك های نخ رسیده و براحتی می تواند عمل بافت فرش را طبق نقشه و طرح آن انجام دهد.هر گاه یك رج كامل بافته شد عمل پود كوبی فرش میبایست انجام گردد.بسته به سبك  بافت  ، هر فرش در هر رج می تواند یك یا دو پود داشته باشد . بافندگی فرش به همین صورت ادامه می یابد تا بالاخره تعداد رج ها به پایان رسیده و به همان اندازه كه در آغاز گلیم بافی گردیده در پایان فرش نیز گلیم بافی می گردد.از آنجا كه فرش بافی نیازمند سلیقه و ابتكار است و درعین حال حوصله زیادی می خواهد لذا اكثرا توسط خانم ها انجام می گردد.

فرش بافی در مناطق عشایری خاص زنان است و البته در كنار زنان فرزندان نیز برخی از كارها را انجام میدهند.در كارگاه ها بافندگی شهری و روستایی زنان و مردان با هم كار می كنند.نظارت بر بافت با شخصی به نام خلیفه (سر استاد)است كه او مرتب نقشه را خوانده و بافندگان طبق دستور او می بافند.

طرح فرش بر روی كاغذ شطرنجی به صورت نقطه چینی نقاشی می گردد كه هر مربع كوچك نشاندهنده ی یك گره است. بافنده همانند یك موزیسین كه نت را دنبال می نماید نقشه ی فرش را مدنظر قرار می دهد طبعا هر چه دقت بیشتری دا شته باشد نتیجه ی كار بهتر خواهد بود.

 

شكل شماره 9

دو نمونه گل شاه عباسی

در كارگاه های قالی بافی شهری و روستایی بافت فرش با برنامه ریزی قبلی و با طرح ونقشه معین بافته میشود و بالعكس فرش بافی درمناطق عشایری براساس نقشه های ذهنی است.بافنده ی فرش در هر روز بین 6 تا 10 هزار گره می زند كه البته برخی بافندگان خبره و كارگاهی تا چهارده هزار گره در روز نیز می بافند. میانگین گره های بافته شده در هر ساعت 1000-800 گره و در هر ثانیه 3 گره میانگین بافت توسط بافنده است.چنانچه فرشی 25 گره در سانتی متر مربع داشته باشد براحتی می توان حدس زد كه بافت یك تخته فرش هفته ها و ماه های زیادی طول می كشد. متراكم ترین و بزرگترین آنها ممكن است سال ها وقت بگیرد.بعد از اتمام بافت فرش كارهای تكمیلی فرش انجام میگیرد كه مهمترین آنها پرداخت فرش میباشد.

شستشوی فرش

یكی از مهمترین مراحل تكمیل فرش شستشوی آن است.با عنایت به اینكه در شرق همواره مشكل آب وجود دارد و از طرف دیگر شستشوی فرش عمدتا به خاطر بهتر جلوه دادن رنگها می باشد، لذا این كار با دقت عمل فراوانی انجام گیرد.بعضی مواقع افراد ترجیح می دهند كه فرش را صرفا شستشوی معمولی داده و جلوی آفتاب پهن كرده تا خشك شود.امروزه در اكثر شهر های بزرگ كشورهای اروپایی منجمله لندن،هامبورگ، وین قالیشویی های بزرگ وجود دارد و در این كارخانجات شستشوی فرش با استفاده از مواد شیمیایی و تحت نظر مهندس شیمی انجام می گردد لازم به تذكر است كه بر اثر عملیات شستشو فرش كمی آب رفته و متراكم تر میشود.

انواع گره رایج

در بافت قالی های شرقی به استثنای بخش گلیم باف قالی از دو نوع گره ی تركی و فارسی استفاده میشود.مناطق قفقاز،تركیه ازگره تركی وكشورهای افغانستان ،پاكستان ،هندوستان ،تركمنستان و چین  از گره فارسی جهت بافت قالی بهره می گیرند.نحوه ی زدن گره تركی بدین صورت است كه پرز را دور دو نخ از نخ های تار تابیده و سپس سر پرز اضافی قطع می گردد. اما نحوه ی رزن گره فارسی بدین صورت است كه پرز از زیر یك نخ تار عبور كرده و پس از تاب خوردن به دور تار دومی، دوسر پرز از داخل دو نخ تار بیرون می آید.

شكل شماره 10

گره متقارن(تركی و قیوردز)

 

شكل شماره 11        

گره نامتقارن (سنه یا فارسی)

گلیم بافی

گلیم كلمه ای تركی است به معنای سجاده و این زیرانداز وجه تمایز آن با قالی است كه پرز ندارد.در گلیم یا زیر انداز های حصیر باف پود بر اساس ویژگی های طرح روی تارها بافته می شود.بر خلاف پود گذاری قالی كه پود از گوشه ای به گوشه ای دیگر فرش عبور داده می شود ،در بافت گلیم عبور دادن پود بر اساس نقشه آن میباشد .پودها آنقدر نزدیك به هم قرار میگیرد كه نخ های تار اصلا دیده نمی شود البته درزهای كوچكی به موازات نخ های تار وجود دارد(مكان هایی كه رنگهای مختلف به هم میرسند)مگر آنكه پودها به همدیگر قلاب گردند و یا اینكه تراكم گلیم زیاد باشد .گلیم معمولا نرم و نازك بوده و علاوه بر ان كه در شرق از آن  به عنوان زیرانداز استفاده می گردد استفاده های دیگری همچون رومیزی و پرده و ... نیز میشود.

شكل شماره 12 بافندگی

 

طراحی فرش

صرف نظر از فرش های عشایری در بسیاری از مواقع تعیین كننده اسم یك فرش شرقی منطقه ی جغرافیایی است، كه اصالت فرش مربوط به آن منطقه است. به لحاظ آنكه عشایر در محل ثابتی اسكان ندارند فرش های عشایری به نام قبایل تولید كننده فرش معروفند. مشخصه ی طرح ها و نقوش فرش ایرانی تعدادی حاشیه است كه زمینه اصلی فرش را احاطه نموده است.زمینه ی فرش دارای طرح ها ی فوق العاده متنوعی همچون ترنجی،لچك ترنج ،ترنجدار كف ساده و ... است. برخی از نقوش را اقوام مختلفی مورد استفاده قرار می دهند فی المثل از طرح محرابی علاوه بر ایرانیان تركمن ها ، افغان ها ، بلوچ ها و تركیه نیز استفاده می نمایند كه البته هر كدام دارای ویژگی خاصی است.

شكل شماره 13

طرح های لچك ترنج و ترنجدار و محرابی